Geografski položaj

Mađarska se nalazi u srednjoj Evropi, u srednjem Podunavlju. Obuhvata deo Panonske nizije. Uglavnom je ravničarski i brežuljkasti kraj, a klima je umereno kontinentalna. Glavni grad je Budimpešta, a ostali veći gradovi su Miškolc, Debrecin, Pečuj i Segedin. Kroz Mađarsku protiču reke Dunav, Tisa i Rab, a dva velika jezera su Blatno (Balaton) i Nežidersko (Fertö) koje se delom nalazi u Austriji (Neusiedler See).

U Mađarskoj se uzgajaju žitarice, povrće, voće, industrijske biljke i vinova loza, a razvijeno je i stočarstvo, pčelarstvo, ribarstvo.

Istorijski uticaji

Prema arheološkim nalazima, područje današnje Mađarske bilo je naseljeno već pre pola miliona godina, a u 1. veku rimske legije su osvojile područje zapadno od Dunava i nazvale ga Panonijom. Sledećih 400 godina Rimljani su ostavili traga u gotovo svim prekodunavskim gradovima, uključujući i Budimpeštu gde se i danas nalaze ostaci rimskoga grada Aquincuma.

Nakon pada Rimskog carstva područje su naselili Huni, zatim Goti, Langobardi i Avari, da bi se u 9. veku tamo nastanili nomadi ugro-finskog porekla – Mađari i pomešali se sa starijim stanovništvom od kojeg su naučili da obrađuju zemlju. Za vreme vladavine prvoga kralja Ugarske, Stjepana Arpadovića I, stvorena je centralizovana država.

Uspon države u srednjem veku je zaustavila tatarska invazija u kojoj je uništena gotovo cela zemlja. Kralj Sigismund brzo je obnovio državu, a njegovu tradiciju je nastavio i kralj Matijaš, koji je na dvor uveo mnoge italijanske renesansne ideje.

Nakon njegove vladavine zemljom je zavladala feudalna anarhija koja je kulminirala seljačkom bunom 1514. pod vođstvom Đerđa Dose, nakon čega je oslabljena Mađarska doživela poraz u bici kod Mohača 1526.godine, kada je i izgubila svoju nezavisnost. Deo zemlje pripao je Turcima, a deo su osvojili Habsburgovci.

Vladavina Turaka Mađarsku je razorila i oslabila, ali iza sebe su ostavili brojna turska kupatila i nekoliko džamija.

U 16. i 17. veku zemlju su razdirali sukobi, a nezadovoljstvo ugarskih i hrvatskih feudalaca dovelo je do Zrinsko-Frankopanske zavera 1671.

Požarevačkim mirom 1718. Turci su konačno napustili Ugarsku, ali feudalci su se pobunili protiv reforme Josipa II, a zavera ugarsko-hrvatskih jakobinaca je ugušena. Revolucija pod vodstvom L. Košuta Mađarskoj je donela autonomiju. Nakon brojnih ustanaka i rata protiv Pruske, godine 1866. stvorena je Austro-Ugarska Monarhija.

Godine 1918. proglašena je nezavisna republika Mađarska, a 1919. god. vlast su preuzeli predstavnici revolucionarnog radničkog pokreta koji su proglasili Sovjetsku Republiku Mađarsku. Zbog strane intervencije, sovjetska vlada je iste godine odstupila, a vlast je preuzeo Horthy. Mađarska je proglašena kraljevinom.

Nakon I svetskog rata Mađarska je izgubila veliki deo teritorije, a sa nadom da će je vratiti pridružila se Nemcima u II svetskom ratu. I tu je pretrpela velike gubitke, a 1945. god. zemlju je zauzela sovjetska armija.

Godine 1956. nezadovoljstvo staljinističkim nasiljem dovelo je do oružane bune, a János Kádár, vođa radničko-seljačke vlade, postao je prvi sekretar.

Na prvim slobodnim izborima 1990. godine Mađarska je, poput susednih zemalja, započela novu eru.

Karakteristike kuhinje

Ovu blisku susednu zemlju smo upoznati uglavnom kroz brzi shopping iz kojeg se eventualno vratimo s kolutom sira ili ljutom kobasicom.

No, koliko ustvari znamo o originalnoj mađarskoj kuhinji? Šta se kuva u mađarskim domovima i koja se jela nude u njihovim restoranima?

Gorki liker Unicum pije se kao aperitiv ili digestiv, a dobija se potapanjem 40 mađarskih biljaka.

Verovatno je većini prva pomisao na mađarsku kuhinju: ljuto i masno - i to često nije daleko od istine. No, ukusi se menjaju i tradicionalna se jela u savremenoj kuhinji prilagođavaju navikama i potrebama modernog čoveka. Pikantni ukusi i arome još uvek su glavna obeležja ove kuhinje. Jela pucaju od jakih ukusa i boja, ali sve se više pazi da unos masnoće u organizam ne bude preteran, tako da je donedavno u velikim količinama upotrebljavana svinjska mast zamenjena uljem.

Najistaknutiji sastojak mađarske kuhinje, paprika, deo je turskog nasleđa i turskih prehrambenih navika. Paprika danas ima raznih vrsta: od svetlozelenih, slatkih crvenih do žutih, ali najčešća u mađarskoj kuhinji je mlevena crvena paprika – slatka (csemege édes) ili ljuta (eros), koja jelima daje živu crvenu boju i specifičan ukus. Verovatno ste na putovanjima kroz Mađarsku zapazili nizove vatrenocrvenih paprika obešenih uz belo obojene zidove seoskih kuća.

Uz živopisne paprike, zidove krase i nanizane glavice belog luka koji se takođe često dodaje jelima, što je svakako zdravija varijanta, a jelo ne gubi na temperamentu.

Najkarakterističnije jelo je gulaš, a to su različite vrste gustih supa začinjene mlevenom paprikom i lukom s komadićima govedine i kockicama krompira. Za "omekšavanje" ukusa u teža se jela, pa tako i u gulaš, dodaje kisela pavlaka; takvo se jelo naziva paprikaš. Pileći paprikaš (csirke paprikas) jede se uz prilog od malih valjušaka (galuska).

Riblja čorba ili "fiš-paprikaš" (halaszle) bogato je jelo od nekoliko vrsta kuvane ribe, paradajza i zelene i crvene paprike.

Veliku ulogu u mađarskoj kuhinji ima kupus – lisnato povrće se puni (toltott kaposzta) ili se od njega pravi gusta supa (kaposzta leves).

Specijaliteti su i razne vrste slanog ili slatkog testa. Túrós csusza hvaljeno je jelo od testenine s domaćim sirom i pavlakom.

Iako je u mađarskoj kuhinji meso prilično zastupljeno, ni vegetarijanci neće loše proći. Rantott sajt odličan je prženi sir, gombafejek rantva pohovane gljivine kapice, gombaleves supa od gljiva, sajtoskenyer su kriške hleba namazane domaćim sirom, a vegetarijanci će moći da uživaju i u brojnim desertima.

Deserti su ovde na velikoj ceni i na njima se ne štedi: savijače (štrudle) (retes), palačinke (palacsinta) sa sirom, gljivama, orasima ili makom, knedle sa šljivama, kesten-pire sa šlagom… Popularni snack zove se langos – to je prženo testo koje se jede s belim jukom, solju, sirom ili kiselom pavlakom.

U više od hiljadu restorana koliko ih ima u glavnom gradu, osim mađarske možete birati između svih vrsta svetskih nacionalnih kuhinja: kineske, japanske, grčke, ruske, italijanske, indijske i ostalih. Meniji su često napisani samo na mađarskom, što vam može stvoriti probleme (i prirediti razna iznenađenja!).

Originalnom "štimungu" csardi (starinskih taverni) doprinosi i živa ciganska muzika, pa su to i česta odredišta turista koji žele da probaju specifičnu kuhinju u specifičnom ambijentu.

Izbor kvalitetnih vina je u proteklih nekoliko godina znatno porastao. Najpopularnije su vrste suvi beli Chardonnay i Riesling, srednje suv Zöldszilváni, Harslevelu i Szürkebarát, srednje slatki traminac i aromatičan Muskotály. Od crvenih: suvi Kékfrankos, burgundac, porto... Najpoznatije mađarsko vino je tokajac (Tokaji), slatko desertno vino. Pálinka je mađarsko ime za rakiju koja se dobija od breskvi, šljiva i višanja. Uz specijalitete mađarske kuhinje dobro "legne" i pivo, vrlo omiljeno piće uz ručak. Gorki liker Unicum pije se kao aperitiv ili digestiv, a dobiva se potapanjem 40 mađarskih biljaka – recept se brižno čuva u porodici Zwach!

Fast facts

• U Mađarskoj se nalazi više od sto termalnih izvora i desetine banja.
• Zsolnay i Herendy su imena svetski cenjenog porculana; tradicionalni motivi dopunjeni su dizajnom modernih umetnika.
• Oprez sa cenama u restoranima: raspitajte se koliko tačno košta pojedino jelo jer se na cene napisane u meniju dodaje još nekoliko procenata.
• Eger je mesto odakle dolaze bogata crvena vina od kojih je najpopularnije Egri Bikaver ("bikova krv"). Na vinskoj karti Szépasszony Völgy ("Dolina prekrasnih žena") možete se posebno uveriti u kvalitet mađarskih vina.
• Tokay, poznata vinska dolina, nalazi se 75 kilometara istočno od Budimpešte.